رد پای تمدن در ایران

در نقطه زمانی 12000 سال پیش هستیم. با تمام شدن واپسین دوران یخ بندان، و تبدیل جنگلها به استپ ها و علفزارها، تحولی نوین رخ میدهد. با آغاز کشاورزی نخستین اجتماعات و قبیله ها درحاشیه آبها ایجاد میشوند.ازاین دوران که با نام Neolithic یاد میشود، نخستین مراکز اهلی کردن دام و کشاورزی تولیدی در نواحی از آفریقا، آمریکای جنوبی، و در آسیا در ناحیه هلال سبز خاورمیانه دیده میشوند. ازآن پس که از آن به نام New stone age نیز یاد میشود تا تاریخ 8000 سال پیش شاهد شکل گیری نخستین روستاها__first farming villages در ناحیه هلال سبز، ترکیه کنونی و ایران هستیم.

بیایید ببینم ازاین پس در آسیای میانه و به ویژه نواحی مرتبط با سرزمین ایران چه روی میدهد؟

پیش از آن خوب است که اشاره ای به تقسیمات پیش ازتاریخ کنیم. به طور کلی در فاصله میان 12000سال پیش تا 2000 پیش از میلاد، مجموعه ای از دو دوران عمده سنگ و فلز_که هریک نیز به دورانهای کهن،میانی و نو تقسیم شوند_ را داشته ایم. ویژگی نام گذاری این دورانها بر اساس عمده ماده ای است که انسان برای ابزار سازی استفاده میکند. اما مثلا در دوران سنگ نیز از فلز به مقدار کمتری استفاده میشود. مثلا دورانی از تاریخ فلات ایران که درباره آن صحبت خواهیم کرد، منحصرا مربوط به دوران نوسنگی مس است در 7000سال پیش، که در دوران نو سنگی قرار دارد، اما دورانی است که ادوات مسی در بقایای فرهنگی آن به دست آمده.

جوامع تولید کننده غذا کمابیش و به طور همزمان در ایران _ناحیه سیلک_ شوروی، پاکستان و دره گنگ میزیسته اند. آثار یافت شده از اسکلت ساکنان آسیای مرکزی شباهت زیادی را میان آنان و مردم نواحی شرقی دریای مدیترانه نشان میدهد. به طور کلی ساکنان این ناحیه رااز نظر نژادی به دو دسته عمده شرقی و غربی تقسیم می کنند. مسیر مهاجرت از نواحی غربی تر به سوی ناحیه شرقی و تماس با گروه شرقی در مغولستان شرقی بوده است. در ابتدای عصر برنز، آثاری از زندگی در افغانستان و پاکستان کنونی و نیزشهر سوخته _در سیستان _ به دست آمده. این مردمان از گروه غربی به شمار آمده و با زبان pre Indo_ European سخن میگویند که در مسیر تکامل زبانی، بعدها شاخه زبانهای هند و اروپایی را میسازد. در همین دوران برنز، مهاجرتهای بزرگی در نواحی آسیای مرکزی شوروی انجام شده و اکثر مردم تمام نواحی آسیای میانی تا اواخر هزاره دوم پیش از میلاد به زبانهای هند و اروپایی سخن میگویند.

اما اگر دید خود را به روی نواحی فلات ایران تنگ تر کنیم:

در سرزمین ایران در عصر شکوفایی فرهنگی عصر مس، به تاریخی حدود 5000 تا 5500 سال پیش از میلاد برمیخوریم. در نواحی مرکزی شامل کاشان، و تهران و به ویژه در لایه سوم تپه های سیلک، ابزارهایی نشان دهنده تمدنهای نسبتا پیچیده کشف شده اند. و نقش هندسی، حیوانات و در موارد اندکی برخی نگاره های استوره ای شامل گاو نر و نقشهای ویژه ای از چند انسان در آثار آنها دیده میشود. مراکز دیگری در فارس، و پیوند فرهنگی آن با تمدنهای پیشرفته تر میان رودان و ایلام دیده مشود. در همین دوران تقویت کشاورزی و رشد جمعیت، مقدمه ایجاد سلسله مراتب اجتماعی و نیز سبب ایجاد نوعی زندگی شهر نشیی را در دوران بعد از دوران مس، یعنی دوران برنز، رقم زد. خانه های خشتی، پیشرفت در تولید سفالهای منقوش، تولید پیکره زنانی که احتمالا نمادهایی از ایزدان باروری بوده اند و نیز حیوانات سم دار، از ویژگیهای فرهنگی این دوره است. در جنوب ترکمنستان نگاره های مربوط به نیمه دوم هزاره سوم بدست آمده از عکس شتردر حال کشیدن ارابه چرخ دار.

_نکته ای که باید بدان اشاره کرد اینکه تعاریف ما در دورانهای پیش از پیدایش خط ، منحصرا به یافته های باستانشناسی برمیگردد و در این میان صنایع دستی به ویژه سفالینه ها نقش بسیار مهمی دارند. در نبود خط، نگاره وسیله ای برای تبادلات فرهنگی است. بنابراین این برداشت صرفا به این سبب که ما منبع دیگری نداریم نیست. بلکه بدان سبب است که خود مردمان کهن نیز از سفالینه های خود به عنوان منابعی برای تبادلات میراث فرهنگی خویش استفاده میکردند. برای بررسی بسیاری تمدنها اثر سفال حتا تا سده ها پس از پیدایش خط نیز ارزش خود را نگه میدارد_

به همین ترتیب مثلا برای نواحی شمال شرقی ایران بر اساس این نوع شواهد، سه سنت عمده فرهنگی بیان میشود.

در شمال کویر، تمدنی با سفالهای گلی غلیظ قرمز رنگ، با نقوش سیاه و قهوه ای، در ناحیه گرگان تا کاشان دیده میشود.

در مقابل آن سفالهای نخودی قرار دارد که فرهنگی را در تمام بخشهای جنوبی زاگرس شامل میشده.

سنت سفالهای نخودی با نوارهای منظم دو رنگ، سومین ناحیه است که در تمامی مناطق مرکزی و شمال بلوچستان رواج داشته.

به نظر میرسد در ایران همزمان با سایر نواحی نیل و میان رودان در سه هزار پیش از میلاد، نخستین جوامع ایالات شهری در حال شکل گیری است.

در آغاز یکی دو سده نخست هزاره سوم، در اندازه مراکز هر ناحیه گسترشهایی پدید آمد که آنها را مجموعا به آغاز شهر نشینی نسبت میدهند.

و سپس با گسترش و در مقابل تخصصی شدن شهرها روبرویم. تا جایی که مثلا مساحت شهر سوخته از 17 هکتار در اوایل دوران شهر نشینی به 150 هکتار در 2400 پیش از میلاد میرسد. و در همین اوان سفال ارزش نمادین خود را کم کم از دست میدهد. نواحی مربوطه به تولیدات صنعتی گسترش یافته و ساختمانهای تشریفاتی و مذهبی احداث میشوند. همچنین محوطه های تولید سفال، ذوب مس، ساخت تزیینات شخصی و سنگ چخماق، سنگ آهکی و نیز محوطه های کار بر روی سنگهای قیمتی مانند لاجورد و فیروزه و به این ترتیب محلهای جداگانه برای زندگی و کار هر دسته از پیشه وران بنا میگردند . خانه ها که 80 تا 150 متر مربع مساحت داشته اند، اغلب شامل تعدادی اتاقهای مربع شکل و همگی از جنس خشت بوده اند. سقف خانه ها از چوب تبریزی و مسطح بوده است و با لایه هایی از کاهگل پوشانده میشده است. هیچ طاق یا وسیله چوبی در خانه ها نبوده. بلکه سراسر آن پربوده از سبد، کیسه های چرمی، ظروف سفالی، سنگی و چوبی، که محل نگهداری مواد غذایی بوده است. این نوع معماری تا دوران هخامنشیان نیز ادامه میابد. از سویی دیگر به نظر میرسد از حدود 3000 پیش از میلاد، انبارهای کلی برای نگهداری مواد وجود داشته که آنها را با مدیریت مرکزی در اختیار خانوارهای شهر قرار میداده اند. این مواد بیشتر شامل جو و گندم هستند. تاریخ نخستین استفاده از درخت میوه بخاطر میوه آن به 4000 پیش از میلاد و استفاده گسترده از انگور برمیگردد. گورها حالت یکنواختی دارند. اجساد بدون هیچ تشریفات خم شده و به پهلو دفن شده اند. و مواد دفن شده نیز شامل وسایل روزمره است. گورهای مربع شکل و متفاوت نیز برای دفن اجساد طبقه های برتر اختصاص داده شده. یکسری گورها نیز برای دفن دسته جمعی بوده اند.

هویت سیاسی نواحی گوناگون ایران پیش از تاریخ را هنوز نمیتوان به تمامی روشن ساخت. تنها این را میدانیم که پس از اینکه تمدن شهر نشینی به اوج خود میرسد ناگهان فرو میپاشد. اما به هر رو آنچه روشن است شروع تبادلات فرهنگی میان اقوام گوناگون ایران است و این دوران در نهایت به آنچه با نام مهاجرت آریاییها به سرزمین ایران میشناسیم، ختم میشود. زان پس است که کم کم دوران پیش از تاریخ به سر میرسد و تاریخ سرزمین ایران آغاز میشود.

منبع: تاریخ تمدنهای آسیای میانه. یونسکو. ترجمه: صادق ملک شهمیرزادی