نفت و تاریخ معاصر : نشست 4 و 5 _ نخست وزیری دکتر مصدق

• جبهه ملی، در برگیرنده دو جناح تقریبا مخالف هم میگردد. طبقه متوسط سنتی با گرایشات دینی و سنتی، و طبقه متوسط جدید با ایده های میان روشنفکری و سکولاری. علاوه براین، این دو جناح از نظر پاره ای مسایل دیگر مانند نظریه های اقتصادی و حتا فرهنگ و آداب و رسوم نیز با هم متفاوت بودند. از همین رو همانطور که در نشست نیز مطرح شد و بارها نیز بر آن تاکید شده است، نمیتوان نظر ثابت و مشخصی پیرامون هدف غایی یا حتا نخستین گرد هم آمدن این افراد ارائه داد. به نظر میرسد درمیان طرفدارن جبهه ملی، هرکس هر آنچه بهتر میداند را هدف تشکیل جبهه ملی میداند: مبارزه با استبداد خارجی، برقراری سکولاریسم نسبی در جامعه سنتی، تنها تلاشی برای ملی کردن صنایع ایران، برقراری سوسیالیسم ایرانی و یا مبارزه صرف با حکومت پهلوی به هدف برقراری حکومتی مذهبی بنابرآنچه جامعه سنتی و مذهبی ایران میپسنند.

 

•  نبرد جبهه ملی متحد با نیروهای مخالف از فروردین ۳۰ تا تیر ۳۱ با پیروزی های پیاپی جبهه ادامه می یابد تا اینکه از این زمان در جبهه شکاف ایجاد میشود. در آغاز سال ۳۲ دیگر این جبهه ملی نبود که با جریانات گوناگون درون ایران به ویژه شاه و دربار درگیر بود. بلکه این شخص مصدق بود که یک تنه در برابر همه نهادهای کشور ایستادگی میکرد. اتکای مخالفانش که روز به روز ائتلاف یکپارچه ضد مصدق را تقویت میکردند، به انسجام و تشکیلات قانونی شان بود و اتکای مصدق به مردم. مردمی که بخش منسجمشان توده ای هایی بودند که از او به عنوان ابزاری موقتی برای مبارزه با شاه بهره میبردند. مصدق با حساب کردن روی همین مردم، مجلس شورای ملی را منحل کرد. او تیغی دو لبه را به کار برد که لبه تیزترش به سوی خودش برگشت. چراکه در نبود مجلس، شاه قانونا و عرفا حق عزل نخست وزیر و کابینه را داشت. کاری که که مصدق گمان میکرد شاه جراتش را ندارد. ولی شاید اشرف خواهر شاه و بیگانگان این جرات را به او بخشیدند. و بدین ترتیب در کمال ناباوری، مصدق سرنگون شد.

نفت و تاریخ معاصر _ نشست 2 و 3 : تشکیل جبهه ملی

 

• برخی این کار قوام را_مقاوله نامه قوام سادچیکف_ برخلاف طرح قانونی آذر 23 که بر اساس ندادن هیچ گونه امتیازی از سوی دولت استوار بود میدانند. با اینحال باید در نظر داشت که قوام پس از بستن قرارداد بر اساس قانون اجرای آن را منوط به تصویب همزمان مجلس دانست. و با رد مقاوله نامه در نشست سی ام مهر ماه 1325 مجلس شورای ملی عملا قرارداد به ثمر نرسید. اما قوام به هدف اصلی خود که تخلیه نیروهای شوروی از آذربایجان بود رسید. البته ناگفته نماند که پیش از این و در فروردین همان سال (مارس 1946) اولتیماتومی از سوی ترومن رییس جمهور وقت آمریکا به استالین فرستاده شده و در آن گفته شده بود که در صورتی که ظرف شش هفته نیروهای این کشور ایران را ترک نکنند، ناوگان آمریکا وارد خلیج فارس میشود.
• اواسط بهمن قرارداد گس - گاشاییان به امضا رسید که بر اساس آن:

_حق الامتیاز نفت از تنی 4 شیلینگ به تنی 6 شیلینگ رسیده بود.

_ سهم 20 درسد مقرر ایران از مبلغی که شرکت به حساب ذخیره عمومی میگذاشت سال به سال به ایران پرداخت میشد.

_ حداقل پرداخت سالانه ایران از سودی معادل 750000 هزار لیره مقرر در سال 1312 به 4 میلیون لیره رسیده بود.

_مبلغی که در ازای مالیات پرداخت میشد از تنی 9 پنس به تنی یک شیلینگ افزایش مییافت

_قیمت مواد نفتی نفتی مورد مصرف در داخل کشور ایران از 10 درسد تخفیف مقرر در شال 1312 به 25 درسد رسیده بود.

این طرح با مخالفت اقلیت مجلس و نیز نامه مخالفتی از سوی دکتر مصدق روبرو شد. شاید مهمترین سبب مخالفت آن بود که این نسبت هنوز به پای قرار داد پنجاه پنجاهی که پیشتر شرکت صاحب امتیاز آمریکایی با عربستان صعودی بسته بود نمیرسید. اما در کل به نظر نمیرسد که قرارداد الحاقی به ضرر ایران بوده باشد و به هر روی خود گامی بود هر چند کوچک در راستای گرفتن حق ایران از شرکت نفت.

 

• به باور دکتر همایون کاتوزیان دو عامل بیش از همه به شکل گیری جبهه ملی کمک کرده و میانجامد. یکی شکست و تضعیف حزب توده به عنوان قویترین حزب آن زمان بر سر مسئله آذربایجان، که در برابر مجلس پانزدهم به مخالفت برخاسته بودند و نیز کناره گیری قوام از صحنه سیاست. بدین معنا تشکیل جبهه ملی در دید عام گامی در راستای برقراری یا جایگزینی اپوزیسیونی به جای احزاب منحل شده و در اهداف ریز تر همانطور که بعدها از کارکرد آن بر می آید گامی در راستای ملی کردن صنعت نفت به رهبری دکتر مصدق بوده است. باز بنا بر نظر او خود واژه ملی بیانگر هدف نهضت برای دستیابی به استقلال و حاکمیت دموکراتیک در ایران بود.

 

• در نشستهای نخست نمایندگان جبهه ملی طی نامه ای با غیر قانونی خواندن مجلس، ابراز داشتند که از این نگرانند که مداخلات غیر قانونی در انتخابات به حیف و میل شدن " عزیز ترین ذخایر ایران" یعنی نفت بیانجامد. بر همین اساس است که شماری تشکیل جبهه ملی و نیز تلاشهای دکتر مصدق را تنها با هدف ابقای حقوق نفتی ایران میدانند و نه وارون آنچه پاره ای دیگر میاندیشند، تلاشی در راستای "برقراری حکومت آزاد و دموکراسی".

 

• مجلس شانزدهم برقرار میشود و به فاصله کوتاهی دولت ساعد کناره گیری کرده و علی منصور جایگزین او میگردد. شش تن از رهبران جبهه، مصدق، بقایی، مکی، حائری زاده نریمان و شایگان به نمایندگی تهران برگزیده شدند. این گروه کوچک چه بسا قویترین اقلیت پارلمانی را در تاریخ مجلس ایجاد کردند. از سیاستهای دولت جدید ارائه راه کاری برای جلوگیری از تشنجهای به وجود آمده بر سر مسئله نفت بود. بر همین اساس، پیشنهاد تشکیل کمیسیون نفت برای برسی و تهیه گزارشی جامع درباره قرارداد الحاقی و سایر مسایل مربوط به نفت داده میشود. و این کمیسیون و دکتر مصدق در آغاز به اندیشه آنکه حیله ای برای به حاشیه کشیدن مسئله نفت از صحن علنی مجلس است، با آن مخالفت میکند و در نهایت ابزار ملی شدن صنعت نفت میگردد. کمیسون نفت پس از گفتگوهایی چند به این نتیجه رسید که قرارداد الحاقی گس برای استیفای حقوق ایران کافی نیست و آن را رد کرد.

 

• ترکیب جبهه ملی هنگام تشکیل شدن:

 حزب ایران

جمعیت زحمتکشان و نیروی سوم

بازار و جمعیت های مذهبی

احزاب ناسیونالیست و پان ایرانیست